Press "Enter" to skip to content

Баавайн Төмөр буюу “Уулын” Төмөр хэмээх цуутай эр, Хөвсгөлийн тайгад арван жил бүгээд өөрөө уулнаас бууж ирээд ц.а.г.д.а.а.г.и.й.н.х.а.н.д хоёр гараа г.а.в.л.у.у.л.с.а.н…

С.о.ц н.и.й.г.м.и.й.н ү.е.д Х.ө.в.с.г.ө.л а.й.м.а.г.т Баавайн Төмөр буюу “Уулын” Төмөр хэмээх ц.у.у.т.а.й э.р байсныг х.э.н х.ү.н.г.ү.й мэднэ. Х.ө.в.с.г.ө.л.и.й.н тайгад арван жил бүгээд өөрөө у.у.л.н.а.а.с б.у.у.ж ирээд ц.а.г.д.а.а.г.и.й.н.х.а.н.д хоёр г.а.р.а.а г.а.в.л.у.у.л.с.а.н энэ х.ү.н.и.й.г д.а.л, н.а.я.а.д оны ш.о.р.о.н.г.и.й.н.х.о.н бүр илүү мэддэг.

Зохиолч Д. Норов түүний тухай “Уулын Төмөр” хэмээх кино зохиол б.и.ч.и.ж, найруулагч Д. Бат- Өлзий уг зохиолыг д.э.л.г.э.ц.э.н.д а.м.и.л.у.у.л.с.а.н билээ. Мөн Хөвсгөл нутгаас т.ө.р.ж гарсан зохиолч С. Хэнзий “Уулын” Төмөрийн тухай “Үзэсгэлэнт с.а.й.х.а.н ч д.о.г.ш.и.н ш.и.р.ү.ү.н х.о.р.в.о.о” хэмээх б.а.р.и.м.т.а.т тууж б.и.ч.и.ж байлаа.

Сэтгүүлч Б. Ойдовын 1990- ээд онд х.э.в.л.э.г.д.с.э.н “Я.с ц.о.о.ж.и.н.д г.а.н.и.х.а.р.с.а.н гучин т.о.м я.л.т.а.н” хэмээх н.о.м.о.н.д “Уулын” Төмөр б.а.г.т.а.ж байлаа. З.о.х.и.о.л.ч, с.э.т.г.ү.ү.л.ч.и.д э.н.э м.э.т.э.э.р “Уулын” Төмөрийг бусдаас о.н.ц.о.л.с.о.н нь цаанаа бас у.ч.и.р.т.а.й. Үүний у.ч.и.р нь “Уулын” Төмөр нь дээхэн ү.е.и.й.н “Торой” Банди, “Тогос” Чүлтэм н.а.р ш.и.г а.р.д т.ү.м.н.и.й дунд х.ү.н.д.л.э.г.д.с.э.н ш.и.л.и.й.н с.а.й.н э.р байж чадсанд байгаа юм.

Тэр зөвхөн нутгийн ардууддаа х.ү.н.д.л.э.г.д.э.э.д зогсохгүй м.ө.р.д.ү.ү.л.ж байсан б.а.й.ц.а.а.г.ч.д.а.а, я.л.л.а.х гэж байсан ш.ү.ү.г.ч нартаа х.ү.р.т.э.л х.ү.н.д.л.э.г.д.э.ж, ц.а.а.д.у.у.л нь түүнийг дотоод с.э.т.г.э.л.д.э.э ө.р.ө.в.д.ө.ж х.а.й.р.л.а.д.а.г байсан гэдэг. Дээхэн үеийн ш.и.л.и.й.н с.а.й.н э.р.с.и.й.г “Арван тавны ц.а.г.д.а.а” нар ингэж х.а.й.р.л.а.ж байсан т.ү.ү.х тэр б.ү.р б.а.й.д.а.г.г.ү.й.

Тиймээс “Уулын” Төмөр жинхэнэ ориг “Ш.и.л.и.й.н с.а.й.н э.р” байсан бололтой. Н.у.т.г.и.й.н а.р.д.у.у.д Баавайн Төмөрт “Уулын” Төмөр гэдэг нэр х.а.й.р.л.а.а.д б.ү.т.э.н арван жилийн турш ц.а.г.д.а.а н.а.р.а.а.с х.а.м.г.а.а.л.ж.э.э. Төмөр шиг с.а.й.н м.о.р.ь у.н.а.ж, а.н г.ө.р.ө.ө х.и.й.ж, у.у.л.а.н.д у.р.ц б.о.с.г.о.ж, хээрээр г.э.р хэцээр д.э.р хийсэн а.л.д.а.р.т.а.й х.у.л.г.а.й.ч с.о.ц.и.а.л.и.з.м, к.о.м.м.у.н.и.з.м и.д н.о.ё.р.х.о.ж байсан з.а.х.и.р.г.а.а.д.а.л.т.ы.н үед тун ц.ө.ө.х.ө.н т.ө.р.с.ө.н.

Түүнийг хааяа нэг уулнаас б.у.у.ж нутгийн айл хунараар а.й.р.а.г ц.а.г.а.а э.р.г.ү.ү.л.ж явахад нь ц.а.г.д.а.а.г.и.й.н.х.а.н с.ү.р.г.э.э.р.э.э о.ч.и.ж с.а.н.д.а.р.г.а.с.а.н я.в.д.а.л ц.ө.ө.н.г.ү.й бөгөөд энэ б.ү.г.д.э.э.с н.у.т.г.и.й.н а.р.д.у.у.д л х.а.м.г.а.а.л.с.а.а.р иржээ. М.у.у мэдээ дуулсан Төмөр х.а.н.г.а.л м.о.р.и.н.ы.х.о.о нуруун дээр ү.с.э.р.ч м.о.р.д.о.о.д х.а.д.т.а.й х.а.в.ц.а.л.т.а.й уулан дундуур г.а.л ц.а.х.и.л.у.у.л.а.н давхиж о.д.д.о.г байж.

Машин тэрэг хөлөглөсөн ц.а.г.д.а.а нар түүний барааг харвал д.э.э.д.и.й.н з.а.я.а. Х.ө.в.с.г.ө.л.и.й.н б.и.т.ү.ү тайга, э.г.ц өндөр х.я.с.а.а.н д.у.н.д.у.у.р м.а.ш.и.н тэрэг явж б.о.л.о.х.г.ү.й нь х.а.р.а.м.с.а.л.т.а.й. Ийм маягаар “Уулын” Төмөр арван жил чулуу х.ө.ө.л.г.ө.с.ө.н гэдэг. Тэрбээр бүтэн арван жил уул х.а.д.а.а.р а.м.ь.д.р.а.а.д нэгэн өдөр уулнаасаа б.у.у.ж “За, о.д.о.о л н.э.г э.р.х ч.ө.л.ө.ө.т.э.й, а.м.а.р т.а.й.в.а.н а.м.ь.д.а.р.ъ.я.

Б.и х.и.й.с.э.н х.э.р.г.э.э у.х.а.а.р.ч о.й.л.г.о.о.д х.э.н.д ч б.а.р.и.г.д.а.л.г.ү.й арван жил оргох г.а.н.ц.х.а.н з.о.р.и.л.г.о.т.о.й байсан. Энэ з.о.р.и.л.г.о.о б.и.е.л.ү.ү.л.л.э.э. Одоо н.а.м.а.й.г ө.р.ш.ө.ө.х байлгүй” хэмээн н.у.т.г.и.й.н а.р.д.у.у.д.а.д х.у.у.ч.и.л.ж байсан гэдэг. Гэтэл и.т.г.э.ж б.и.ш.и.р.с.э.н т.ө.р з.а.с.а.г нь ө.р.ш.ө.ө.х нь х.у.д.л.а.а б.о.л.ж х.у.в.и.р.ч.э.э. Тиймээс Төмөр дахиад л ш.о.р.о.н.г.и.й.н х.а.а.л.г.а т.а.т.с.а.н байна.

Ч.а.н.г.а д.э.г.л.э.м.э.э.с э.х.л.э.э.д ж.и.р.и.й.н д.э.г.л.э.м х.ү.р.т.э.л д.а.м.ж.а.а.г.ү.й ш.о.р.о.н гэж ү.г.ү.й бөгөөд т.ү.ү.н.и.й ө.ө.д.ө.ө.с ямар ч х.э.р.ц.г.и.й д.о.г.ш.и.н а.в.и.р.т.а.н.г.у.у.д х.э.д.э.р.л.э.ж байсан т.ү.ү.х б.а.й.х.г.ү.й гэдэг. Ямар сайндаа л я.л.т.а.н.у.у.д “Х.а.л.х.ы.н и.х ш.о.р.о.н.г.и.й.н х.а.д м.о.д.н.ы Төмөр” хэмээн а.в.г.а.й.л.а.х билээ дээ. Ингээд түүний тухай д.о.м.о.г б.о.л.с.о.н ярианаас и.ш т.а.т.ъ.я. “Уулын” Төмөртэй х.а.м.т Б.о.л.и.о.г.и.й.н Дүүжий гэдэг х.ү.н х.а.м.т о.р.г.о.с.о.н гэдэг.

М.а.н.ь хоёр т.а.с х.а.р.а.н.х.у.й шөнө Шишгэдийн голыг с.а.л.а.а.р г.а.т.л.а.а.д э.р.э.г дээр гараад м.о.р.и.н.д.о.о мордтол Дүүжийгийн м.о.р.ь нь б.у.л.г.и.а.д х.а.я.ч.и.х.а.ж. Төмөр эмээл дээрээсээ бугуйлаа а.в.ч г.а.н.ц.х.а.н гогцоо м.у.л.т.л.а.а.д чулуудтал тэр нь х.а.н.г.а.л м.о.р.и.н.ы т.о.л.г.о.й.д ө.л.г.ө.г.д.ө.ж з.у.л.а.рс.а.н морийг г.а.н.ц.х.а.н эргүүлээд т.о.г.т.о.о.ч.и.х.с.о.н гэдэг. Т.а.с х.а.р.а.н.х.у.й шөнөөр эмээлдээ эвхсэн бугуйлаа т.а.й.л.ж а.в.а.а.д х.а.н.г.а.л м.о.р.ь б.у.г.у.й.л.д.а.н.а гэдэг э.р х.ү.н.и.й б.а.х.а.р.х.а.л.

Мөн Хөвсгөл аймгийн Жологийн тайгад Төмөр 40 с.у.м.т.а.й в.и.н.т.о.в буутай явж байгаад 60 гаруй ч.о.н.о.т.о.й тааралдаж эцэст нь арай гэж а.м.ь.д г.а.р.с.а.н гэдэг. Шишгэдийн голд эмээлтэй мориноосоо с.а.л.ч.и.х.а.а.д замд т.а.а.р.а.л.д.с.а.н адуунаас я.а.х ийхийн з.а.в.д.а.л.г.ү.й нэг м.о.р.ь б.а.р.ь.ж унаад явчихсан байна. Я.в.г.а.н н.ү.ц.г.э.н х.ү.н ямар ч э.м.э.э.л х.а.з.а.а.р.г.ү.й с.у.л м.о.р.ь у.н.а.а.д ө.ч.н.ө.ө.н х.о.л г.а.з.а.р т.у.у.л.с.а.н байгаа юм.

Мөн тэр нэг удаа Хүнхэр т.а.й.г.а.д явж байгаад ц.а.г.д.а.а.г.и.й.н арав ш.а.х.а.м х.ү.н.д х.ө.ө.г.д.ө.ж морины х.у.р.д, эрийн сайныг ш.а.л.г.а.с.а.н гэдэг. Гэвч ц.а.г.д.а.а.г.и.й.н.х.а.н морийг нь б.у.у.д.ч.и.х.ж.э.э. Явган н.ү.ц.г.э.н Төмөр хэдийгээр ц.а.г.д.а.а нарт б.ү.с.л.ү.ү.л.с.э.н ч г.э.л.э.э х.а.д.а.н х.а.в.ц.а.л ө.ө.д а.м.ь т.э.м.ц.э.ж тэдний г.а.р.а.а.с а.м.ь.д м.э.н.д м.у.л.т.а.р.с.а.н байгаа юм.

Түүнийг үнэндээ машинтай х.ө.ө.г.ө.ө.д ч, я.в.г.а.н х.ө.ө.г.ө.ө.д ч б.а.р.ь.д.а.г.г.ү.й байж. Ш.о.р.о.н.д байхдаа з.а.р.и.м н.э.г я.д.а.р.с.а.н х.о.р.и.г.д.о.л.ы.н ажлыг д.а.в.х.а.р ү.ү.р.д.э.г байсан нь н.ө.х.ө.р.с.ө.г, х.а.м.т.а.ч, э.н.э.р.э.н.г.ү.й сэтгэлийн илэрхийлэл ажээ. Түүнтэй х.а.м.т х.о.р.и.г.д.о.ж байсан Архангай аймгийн харъяат Дэлгэрийн Самбуу доорхи зүйлийг х.у.у.ч.и.л.с.а.н юм. “Төмөр бид хоёр ч.а.н.г.а.л.а.н.г.и.й.н т.ө.м.ө.р х.а.а.л.г.а.н.ы ц.а.а.н.а хамт х.о.р.и.г.д.о.ж байлаа. Бидэнтэй арав гаруй х.о.р.и.г.д.о.л х.а.м.т б.а.й.с.а.н.

Х.а.т.у.у х.а.р м.о.д.о.н ш.а.л.а.н д.э.э.р х.у.в.ц.а.с х.у.н.а.р нь т.а.а.р ш.у.у.д.а.й б.о.л.с.о.н х.о.р.и.г.д.о.л.у.у.д өдөр шөнөгүй н.у.х.л.у.у.л.с.а.а.р арьс я.с б.о.л.ж г.ү.й.ц.э.в. Хэн м.а.а.н.ь ч ү.х.э.ж болох энэ м.у.у х.а.р савнаас бүгдээрээ а.м.ь.д гарах юм шүү гэж “Уулын” Төмөр бидэнд байнга сануулдаг байлаа. Н.о.о.р.х.о.й х.у.в.ц.а.с.т.а.й х.о.р.и.г.д.о.л.у.у.д модон шалан дээр нухлагдаад энд тэнд нь цул хөндүүр б.о.л.ж сав л х.и.й.в.э.л ёолно.

Төмөр тэдэнд өөрийнхөө хувцасыг т.а.й.л.ж өгөөд өөрөө м.о.д.о.н ш.а.л.а.н д.э.э.р н.ү.ц.г.э.н у.н.т.д.а.г байлаа. Дээхэн үед бөхчүүд болон ш.и.л.и.й.н с.а.й.н э.р.ч.ү.ү.д с.у.р.а.н дээр у.н.т.д.а.г байсан гэдэг. Тиймээс Төмөр э.н.э.х.ү.ү ё.с з.а.н.ш.л.ы.г д.а.г.а.с.а.н ч байж болох. Тэгээд бидэнд цаг ямагт с.э.т.г.э.л з.ү.й.н э.м.ч.и.л.г.э.э хийдэг байлаа. Жишээ нь “Т.а нарын хэвтэж байгаа модон ш.а.л чинь цэцэг ногоо ж.и.г.дэ.р.с.э.н д.э.л.г.э.р зуны х.э.э.р тал. Б.и.д.н.и.й д.э.э.р цэлмэг х.ө.х тэнгэр цэлийж байна. Хажуу талаар э.г.ц өндөр хадан хясаа байна.

Ийм с.а.й.х.а.н б.а.й.г.а.л.ь дунд хэдүүлээ хэд хоног т.у.х.л.а.н с.а.а.т.а.х х.э.р.э.г.т.э.й. Д.а.а.н.ч биднийг ой х.а.м.г.а.а.л.а.г.ч нар энэ с.а.й.х.а.н б.а.й.га.л.и.а.с х.ө.ө.ж гаргах гээд урцны м.а.а.н.ь х.а.а.л.г.ы.г байн байн т.о.г.ш.и.х юм. Хэдүүлээ эндээс яасан ч я.в.а.х.г.ү.й шүү” хэмээн т.у.й.л.ы.н и.т.г.э.л ү.н.э.м.ш.и.л.т.э.й ярьдаг байлаа. Ой х.а.м.г.а.а.л.а.г.ч гэдэг нь х.я.н.а.г.ч нарыг хэлж байгаа ухаантай юм.

Х.о.р.и.г.д.о.л.у.у.д Төмөрийн яриаг сонсоод нээрээ л д.э.л.г.э.р з.у.н.ы х.э.э.р талд хэвтэж байгаа юм шиг т.у.й.л.ы.н б.а.х.д.а.л.т.а.й байдагсан. Төмөр д.о.р х.а.я.а.д долоо хоногийн ө.л д.а.а.ж байсан юм. Я.д.а.р.с.а.н х.о.р.и.г.д.о.л.у.у.д.а.д голдуу хоолоо ө.г.ч.и.х.н.ө. Хоол идэхдээ бас у.ч.и.р.т.а.й. К.а.м.е.р.т а.д.у.у.н.ы ц.у.в.д.а.й о.р.ж и.р.э.х үед б.а.р.а.г л н.а.й.р н.а.а.д.а.м болдог байлаа. Төмөр арваад х.о.р.и.г.д.о.л.ы.н а.д.у.у.н.ы ц.у.в.д.а.а.г б.ү.г.д.и.й.г нь н.и.й.л.ү.ү.л.ж байгаад ө.р.ө.ө.н.и.й г.о.л.д т.а.в.и.н.а. Тэгээд бүгдээрээ тойроод с.у.у.н.а.

Энэ үед Төмөр “Б.а.й.г.а.л.ь э.х б.и.д.э.н.д б.у.я.н х.и.ш.г.э.э х.а.й.р.л.а.л.а.а. Энэ с.а.й.х.а.н т.а.р.г.а.н ц.а.т.г.а.л.а.н х.а.н.д.г.а.й.г х.э.д.ү.үл.э.э о.д.о.о с.а.й.х.а.н шарж идье. Ой х.а.м.г.а.а.л.а.г.ч нарт м.э.д.э.г.д.э.ж б.о.л.о.х.г.ү.й шүү. Гэхдээ яарах х.э.р.э.г.г.ү.й, у.д.а.а.н б.ө.г.ө.ө.д т.а.й.в.а.н з.о.о.г.л.о.ц.г.о.о.ё” гээд а.д.у.у.н.ы ц.у.в.д.а.а.г х.у.в.а.а.ж өгнө. Ө.л.с.г.ө.л.ө.н х.о.р.и.г.д.о.л.у.у.д б.а.р.а.г бүхлээр нь з.а.л.г.и.х ш.а.х.а.м байдаг.

Харин Төмөрийг үг хэлсэний дараа нээрээ л х.а.н.д.г.а.й.н м.а.х и.д.э.ж байгаа юм шиг м.а.ш б.а.х.д.а.л.т.а.й а.л.г.у.у.р.х.а.н и.д.д.э.г байж билээ. Энэ мэтээр бидэнд с.э.т.г.э.л с.а.н.а.а, б.и.е б.я.л.д.а.р.ы.н а.с.а.р и.х д.э.м ө.г.с.ө.н. “Б.и.д бүгдээрээ ш.и.л.и.й.н сайн э.р.ч.ү.ү.д у.ч.и.р х.э.н ч ё.о.л.ж х.а.л.а.г.л.а.х у.ч.и.р.г.ү.й” гэж Төмөр х.э.л.д.э.г байлаа. Төмөрийн энэ ү.г.и.й.г сонсоод я.д.а.р.ч т.у.й.л.д.с.а.н а.р.в.а.а.д х.о.р.и.г.д.о.л.ы.н с.э.т.г.э.л с.а.н.а.а с.э.р.г.э.ж т.у.й.л.ы.н с.э.р.г.э.л.э.н б.о.л.ч.и.х.д.о.г байж билээ.

Хэрвээ Төмөр т.э.р үед б.и.д.э.н.т.э.й х.а.м.т байгаагүй бол б.ү.г.д л с.э.т.г.э.л санаагаар унаад т.у.р.а.а.л.д.а.а орж ч.а.н.г.а.л.а.н.г.и.й.н ц.э.в.д.э.г өрөөнд м.а.ж.и.й.ц.г.а.а.х байсан биз. Бид бүгдээрээ тэр х.а.р с.а.в.н.а.а.с а.м.ь.д м.э.н.д г.а.р.ц.г.а.а.с.а.н” гэж билээ. “Уулын” Төмөр арван жил у.у.л.а.н.д бүгээд үнэхээр ө.ө.р.и.й.н с.а.н.а.а.ч.и.л.г.а.а.р уулнаасаа буусан у.у, эсвэл г.э.н.э.д.э.ж ц.ө.л.с.т.ө.ө.д у.у.л.н.а.а.с.а.а б.у.у.с.а.н у.у гэдэг хоёр я.н.з.ы.н т.а.а.м.а.г байдаг.

Мэдээж ц.а.г.д.а.а, х.у.у.л.и.й.н.х.а.н.д бол “Б.и өөрөө уулнаасаа б.у.у.ж ирсэн” гэж л х.э.л.н.э ш.ү.ү дээ. Харин х.а.м.т х.о.р.и.г.д.о.ж байсан х.ү.м.ү.ү.с.т.э.э арай өөр з.ү.й.л я.р.ь.д.а.г б.а.й.ж. Дал, наяад оны үед Дөчин мянгат, Сансар хороололд жинхэнэ а.т.а.м.а.н.д.а.ж явсан “Х.а.г.а.р.х.а.й” Тамир “Уулын” Төмөрийн тухай д.у.р.с.а.х.д.а.а

“1982 оны 3- р сарын 22- нд Гүррагчааг с.а.н.с.а.р.т н.и.с.ч байхад б.и я.г м.ө.р.д.ө.н.д орж байлаа ” . Т.э.р ү.е.д Х.ө.в.с.г.ө.л.и.й.н т.а.й.г.а.д а.р.в.а.а.д жил б.ү.г.с.э.н Баавайн Төмөр б.а.р.и.г.д.а.а.д и.р.ч.и.х.с.э.н, я.г миний хажуу талын өрөөнд байсан. Баавайн Төмөр яаж б.а.р.и.г.д.с.а.н бэ гэвэл их с.о.н.и.н. Үргэлжлэл бий…

More from ӨгүүллэгMore posts in Өгүүллэг »

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Уг контент нь хамгаалагдсан бодно