Press "Enter" to skip to content

1930- аад оны үед Х.у.т.а.г.т л.а.м Хэнтий аймгийн Дотоод яамны хэлтэсийн ногоон м.а.л.г.а.й.т.н.у.у.д.а.д б.а.р.и.г.д.а.ж ш.о.р.о.н.д оржээ…

Х.э.н.т.и.й а.й.м.г.и.й.н Наран б.р.и.г.а.д.ы.н н.у.т.а.г.т Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н х.ү.р.э.э гэж байсан бөгөөд э.д.ү.г.э.э е.р.д.ө.ө д.у.г.а.н с.ү.м.и.й.н с.у.у.р.ь д.о.в.ж.о.о л үлджээ. Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н хүрээ нь 15- р ж.а.р.н.ы х.а.р.а.г.ч.и.н тахиа жил буюу 1873 онд Балжирсамбуу гэдэг х.ү.н.и.й.г “Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т” хэмээн ө.р.г.ө.м.ж.и.л.ж ш.и.р.э.э.т л.а.м.а.а.р с.у.у.л.г.а.с.н.а.а.р анх үүссэн түүхтэй.

Энэ цагаас хойш Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н д.ү.р.ү.ү.д.э.д Цэвээнлувсанданзан, Лувсанжамбалдагва, Лувсанжигмид, Жамъяандамбийбалсан нарын з.у.р.г.а.а.н х.у.т.а.г.т.ы.г т.о.д.р.у.у.л.а.н з.а.л.ж байсны хамгийн с.ү.ү.л.ч.и.й.н Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т Жамъяндамбийбалсан нь 19- р зууны үед Х.э.н.т.и.й а.й.м.г.и.й.н Цэнхэрмандал с.у.м.ы.н м.а.л.ч.и.н Цэнднямынд т.ө.р.ж.э.э.

Х.у.т.а.г.т.ы.н х.ү.р.э.э нь д.ө.ч.ө.ө.д о.н.д х.ү.н а.р.д, өв соёлоо х.о.м.о.р.г.о.л.о.н у.с.т.г.а.х их ш.у.у.р.г.а.н.д д.а.й.р.а.г.д.а.ж с.ү.й.р.э.х ү.е.д.э.э дөрвөн аймаг, 188 л.а.м, 28 дугантай, тухайн ү.е.и.й.н.х.э.э х.а.н.ш.а.а.р жилд дундажаар 19 мянган төгрөгийн о.р.л.о.г.о.т.о.й томоохон хийд байжээ. А.н.х Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т б.и.е.л.с.э.н ш.у.л.а.м.ы.г д.а.р.ж х.у.в.и.л.с.а.н гэсэн д.о.м.о.г бий.

Ш.у.л.а.м т.э.р.т.э.э х.о.л цагт Өмнөдэлгэр с.у.м.ы.н н.у.т.а.г М.ө.р.ө.н.г.и.й.н г.о.л.ы.н хоёр т.а.л.д байдаг Сэргэлэн, Бэрх хоёр уулын хооронд х.э.ц т.а.т.а.а.д, түүнийхээ дотор о.р.с.о.н х.ү.н а.м.ь.т.н.ы.г ө.ө.р.и.й.н б.о.л.г.о.н.о гэж а.й.л.г.а.д.а.г байж. Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т т.ү.ү.н.и.й.г д.а.р.а.х.а.а.р д.у.н бүрээ т.а.т.а.ж, ном г.ү.р.м.э.э у.н.ш.и.ж явсан бөгөөд з.а.с.а.л хийсэн тэр газрыг нь Д.у.н.г.и.й.н г.а.ц.а.а, Д.у.н.г.и.й.н б.ү.р.д, ш.у.л.а.м.ы.г д.а.р.с.а.н газрыг нь У.д.г.а.н.ш.и.р.э.э.т гэж нэрлэсэн гэдэг.

Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т гэж нэрлэсэн өөр нэг о.н.ц.л.о.г нь гэвэл х.у.т.а.г.т.ы.н д.ү.р.д т.о.д.о.р.с.о.н зургаан хүн зургуулаа б.о.с.о.о б.у.ж.г.а.р ү.с.т.э.й байж. Ч.у.х.а.м энэ ш.и.н.ж.э.э.р нь т.о.д.р.у.у.л.д.а.г байж л дээ. М.о.н.г.о.л у.л.с.ы.н т.а.м.г.а.т.а.й х.у.т.а.г.т.ы.н н.э.г Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т Жамъяндамбийбалсан нь х.ү.р.э.э.н.и.й х.а.м.г.и.й.н т.э.р.г.ү.ү.н т.о.м л.а.м төдийгүй хавь ойрдоо и.х.э.д н.э.р х.ү.н.д.т.э.й байж.

1930- аад оны үед Х.у.т.а.г.т л.а.м Х.э.н.т.и.й а.й.м.г.и.й.н Дотоод я.а.м.н.ы хэлтэсийн ногоон м.а.л.г.а.й.т.н.у.у.д.а.д б.а.р.и.г.д.а.ж ш.о.р.о.н.д оржээ. Тиймээс Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н ш.а.вь “О.й.л.о.н” Санжаа гэгч л.а.м.ы.н с.э.т.г.э.л с.а.н.а.а и.х.э.д у.й.т.г.а.р.л.а.ж“Б.а.г.ш м.а.а.н.ь б.и.е нь т.у.н ч.и.л.э.э.р.х.э.ж байхдаа б.а.р.и.г.д.а.ж явсан. Ш.о.р.о.н.д яаж и.л.а.а.р.ш.и.х билээ. Улам я.д.а.р.ч б.а.р.а.г б.у.р.х.а.н ш.и.д.э.э.р.э.э н.а.р.т.ы.н ө.д.ө.р хоногийг ө.н.г.ө.р.ө.ө.ж б.а.й.ж т.а.а.р.н.а.

Тэгэхээр б.и ш.а.в.ь нь юм бол т.ү.ү.н.и.й.г а.в.р.а.х ё.с.т.о.й. Н.а.м.а.й.г х.а.р.а.х юм, х.а.м.г.а.а.л.а.х с.а.х.и.у.с байж т.а.а.р.н.а. Б.а.г.ш.и.й.г.а.а н.у.т.а.г.т нь а.в.ч.и.р.ч т.ө.р.ө.л а.р.и.л.ж.у.у.л.а.х нь ш.а.в.ь ё.с.н.ы у.ч.и.р т.а.в.и.л.а.н, а.з з.а.я.а.н.ы м.и.н.ь д.э.н.с. Гэвч б.а.г.ш.и.й.г.а.а о.р.г.у.у.л.а.а.д иржээ гэхэд н.а.д.а.д я.л н.ү.ү.р.л.э.н.э. Ү.н.с.э.н.д х.а.я.г.д.с.а.н ш.а.л.з ш.и.г л болно биз. Гэсэн ч б.а.г.ш.и.й.г.а.а з.а.а.в.а.л о.л.ж а.в.ч.и.р.н.а.

Б.а.г.ш м.а.а.н.ь надад б.у.я.н.а.а х.а.й.р.л.а.х байлгүй” гэж ш.и.й.д.э.э.д ө.в.ө.л.ж.и.н ч.ө.д.ө.р.л.ө.ж х.ө.л нь у.л.д.а.ж, г.э.д.э.с нь ц.ү.д.и.й.с.э.н ш.а.н.х.а.н д.э.л.т.э.й б.о.р м.о.р.и.о э.м.э.э.л.л.э.э.д М.ө.р.ө.н.г.и.й.н г.о.л.ы.г у.р.у.у.д.а.ж Х.э.н.т.и.й.н т.ө.в.и.й.г зорин шогшжээ. Тухайн үед х.у.в.и.л.г.а.а.н х.ү.н б.и.т.г.и.й х.э.л х.у.в.а.р.г.а л.а.м нар, энгийн а.р.д.у.у.д хүртэл б.а.р.и.г.д.с.а.н бол э.р.г.э.ж и.р.д.э.г.г.ү.й байж.

“О.й.л.о.н” Санжаа б.а.г.ш.и.й.г.а.а о.р.г.у.у.л.ж а.в.ч.р.а.х.а.а.р я.в.а.х замдаа “Б.и г.э.д.э.г а.м.ь.т.а.н Х.у.т.а.г.т л.а.м дээр о.ч.о.о.д я.а.ж у.у.л.з.а.ж ч.а.д.а.х вэ дээ. Тэгээд бас л.а.м х.ү.н.и.й.г ш.о.р.о.н.г.и.й.н м.у.х.р.а.а.с г.а.р.г.а.ж а.в.н.а гэхэд ёстой л н.ө.г.ө.ө “Ж.а.н.ц.а.н т.а.н.г.а.д.ы.н у.л.а.а.н м.о.р.и.й.г” а.в.н.а гэдэг ү.л.г.э.р.т.э.й зүйрлэх х.э.ц.ү.ү з.ү.й.л. Гэхдээ х.э.р.э.г я.в.д.а.л х.э.ц.ү.ү т.у.с.м.а.а х.ү.н түүнийг хийчихдэг л юм.

У.с.н.ы б.у.й.л.а.а.р орчихсон х.ү.н.и.й хойноос эрэг дээрхи олон х.ү.н яаж ч учраа о.л.о.х.г.ү.й б.а.р.ь.ц а.л.д.а.ж байхад нэгэн х.ү.н эрэг дээрээс ш.у.в.т ү.с.р.э.н у.с.а.н.д ц.ү.л.х.и.й.т.э.л ороод төдхөн т.э.р х.ү.н.и.й.г үүрээд гараад и.р.э.х.и.й.г б.и х.а.р.с.а.н. Тэгэхэд түүнийг хөлгүй уснаас аварна гэхэд х.ү.н.и.й с.э.т.г.э.л.д багтамгүй санагдаж байсан.

Х.э.н.и.й ч с.а.н.а.а.н.д о.р.о.м.г.ү.й зүйлийг хийж б.ү.т.э.э.д.э.г.и.й.н н.у.у.ц нь х.ү.н.и.й у.х.а.а.н, о.в.с.г.о.о хоёрт л байдаг байх” гэх зэргээр бодож явжээ. Б.а.г.ш.и.й.г.а.а гэсэн энэрэнгүй с.э.т.г.э.л г.а.р.г.а.н хойно нь ирэх м.у.у х.а.т.у.у д.а.л.а.й.л.т.ы.н өмнө а.й.м.ш.и.г.г.ү.й.г.э.э.р б.и.е.э б.а.р.ь.ж өгөх гэж буй м.я.т.а.рш.г.ү.й э.р “О.й.л.о.н” Санжаа нь угаасаа х.у.у.л.ь.ч, з.а.р.г.а.ч х.э.ц.ү.ү нэгэн байжээ.

З.а.х з.а.л.г.а.а Жаргалтхаан с.у.м.ы.н.х.а.н түүний нутгийнханыг “О.о.р.ц.о.г бүрдээ д.а.л.а.й гэдэг, Ойлон Санжаагаа х.у.у.л.ь.ч гэдэг” хэмээн ш.ү.л.э.г.л.э.ж байсан гэдэг. Төдөлгүй “О.й.л.о.н” Санжаагийн з.о.р.ь.с.о.н х.э.р.э.г б.ү.т.с.э.н бөгөөд нэг х.а.р.а.н.х.у.й шөнө Санжаа б.а.г.ш.и.й.г.а.а г.я.н.д.а.н.г.а.а.с о.р.г.у.у.л.а.н а.в.ч гараад м.о.р.и.н.д.о.о д.ү.ү.р.э.н өдөр нь б.ү.г.э.ж, ш.ө.н.ө.д нь с.а.ж.л.у.у.л.с.а.а.р Х.у.т.а.г.т.ы.н х.ү.р.э.э.н дээр а.в.ч.и.р.ч.э.э.

Х.у.т.а.г.т л.а.м.ы.г а.в.ч явсан тэр шөнө Ч.а.н.д.а.г.а.н т.а.л руу о.р.о.о.д и.р.ү.ү.т ц.а.с х.я.л.м.а.й.л.ж нутаг у.с нь хүртэл Жамъяндамбийбалсан л.а.м.ы.г.а.а ө.р.ө.в.д.ө.н х.а.й.р.л.а.х.д.а.а у.й.л.а.н х.а.й.л.а.н у.г.т.а.х нь э.н.э үү дээ г.э.м.э.э.р ш.а.в.ьд нь санагдаж н.у.л.и.м.с алдруулж явжээ. “Ойлон” Санжааг б.а.г.ш.и.й.г.а.а а.в.а.а.д ирэхэд х.а.р.а.м.с.а.л.т.а.й нь Х.у.т.а.г.т.ы.н х.ү.р.э.э.н д.э.э.р х.э.н ч б.а.й.с.а.н.г.ү.й.

Гэтэл ч х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т ц.а.г ү.е.и.й.г сайн м.э.д.э.р.ч байсан болохоор х.ү.р.э.э х.и.й.д.д.э.э ирсэндээ с.э.т.г.э.л нь а.м.а.р.с.а.н бололтой т.а.й.в.а.н н.о.й.р.с.о.о.д маргааш нь т.а.а.л.а.л т.ө.г.с.с.ө.н гэдэг. А.м.ь.с.г.а.а х.у.р.а.а.х.ы.н.х.а.а ө.м.н.ө.х.ө.н ш.а.в.ь.д.а.а б.а.я.р.л.а.с.н.а.а и.л.э.р.х.и.й.л.ж х.ү.з.ү.ү.н д.э.х эрдэнийн э.р.х.и.э а.в.ч өгөөд “Д.ү.н.ч.ү.ү.р м.а.а.н.и у.н.ш.а.а.р.а.й” гэж з.а.х.и.с.а.н байна.

Ш.а.в.ь “Ойлон” Санжаа нь у.д.с.а.н ч ү.г.ү.й б.а.р.и.г.д.а.ж ёстой л х.у.в.ь з.а.я.а нь х.у.т.г.а.н.ы ирэн дээр б.о.л.ж б.а.й.ц.а.а.г.д.а.х.д.а.а “Б.и а.м.ь.д а.а.г.а.а б.а.г.т.а.а.с.а.н х.ү.н.и.й.г а.в.ч.р.а.а.г.ү.й, а.м.ь.д.ы.н голтой төдий байхад нь б.а.г.ш.и.й.г.а.а а.в.ч.и.р.ч н.у.т.а.г.л.у.у.л.с.а.н нь м.и.н.и.й с.ү.с.э.г б.и.ш.р.э.л.и.й.н о.н.г.о.д биз.

Б.а.г.ш.и.й.г.а.а б.и г.а.н.ц.а.а.р.х.н.а.а Наранчандманы э.н.г.э.р.т о.р.ш.у.у.л.с.а.н. Одоо надад с.а.н.а.а зовох юм б.а.й.х.г.ү.й. Та нар надад ямар я.л т.у.л.г.а.н.а өөрсдөө л м.э.д” гэсэн м.э.д.ү.ү.л.э.г өгчээ. Түүний мөрөөр Дотоод я.а.м.н.ы Х.э.н.т.и.й д.а.х.ь х.э.л.т.с.э.э.с х.ү.м.ү.ү.с о.ч.и.ж газар дээр нь м.а.л.т.а.а.д ү.н.э.н гэдгийг үзээд б.у.ц.с.а.н аж. Тиймээс Санжааг “Үнэн ү.г.т.э.й л.а.м байна” гээд арай ч б.у.у.д.а.н а.л.а.х я.л о.н.о.о.л.г.ү.й тухайн үеийн “У.л.а.а.н а.р.а.в” г.э.д.э.г я.л.а.а.р ш.и.й.т.г.э.ж а.м.и.й.г нь х.э.л.т.р.ү.ү.л.ж.э.э. Тэрбээр ш.о.р.о.н.д арван жил я.л э.д.л.э.э.д 1950- иад оны ү.е.д с.у.л.л.а.г.д.с.а.н байна.

More from ӨгүүллэгMore posts in Өгүүллэг »

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Уг контент нь хамгаалагдсан бодно