Press "Enter" to skip to content

“Ойлон” Санжаа гэгч эр багшийгаа ш.о.р.о.н.г.о.о.с о.р.г.у.у.л.а.а.д “Улаан арав”-аар я.л.л.а.г.д.ж.э.э. 1873 онд Балжирсамбуу гэдэг хүнийг “Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т” хэмээн ө.р.г.ө.м.ж.и.л.ж ширээт л.а.м.а.а.р суулгаснаар анх үүссэн түүхтэй…

Хэнтий а.й.м.г.и.й.н Наран б.р.и.г.а.д.ы.н н.у.т.а.г.т Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н х.ү.р.э.э гэж байсан бөгөөд эдүгээ ердөө дуган с.ү.м.и.й.н суурь довжоо л үлджээ. Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н хүрээ нь 15-р жарны харагчин т.а.х.и.а ж.и.л буюу 1873 онд Балжирсамбуу гэдэг хүнийг “Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т” хэмээн ө.р.г.ө.м.ж.и.л.ж ширээт л.а.м.а.а.р суулгаснаар анх үүссэн түүхтэй.

Энэ цагаас хойш Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н дүрүүдэд Цэвээнлувсанданзан, Лувсанжамбалдагва, Лувсанжигмид, Жамъяандамбийбалсан нарын з.у.р.г.а.а.н х.у.т.а.г.т.ы.г т.о.д.р.у.у.л.а.н з.а.л.ж б.а.й.с.н.ы х.а.м.г.и.й.н с.ү.ү.л.ч.и.й.н Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т Жамъяндамбийбалсан нь 19-р зууны үед Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал с.у.м.ы.н м.а.л.ч.и.н Цэнднямынд т.ө.р.ж.э.э.

Х.у.т.а.г.т.ы.н хүрээ нь дөчөөд онд х.ү.н ард, өв соёлоо х.о.м.о.р.г.о.л.о.н у.с.т.г.а.х и.х ш.у.у.р.г.а.н.д д.а.й.р.а.г.д.а.ж с.ү.й.р.э.х үедээ дөрвөн аймаг, 188 л.а.м, 28 дугантай, тухайн үеийнхээ х.а.н.ш.а.а.р ж.и.л.д дундажаар 19 мянган төгрөгийн орлоготой томоохон х.и.й.д байжээ. Анх Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т б.и.е.л.с.э.н ш.у.л.а.м.ы.г д.а.р.ж х.у.в.и.л.с.а.н гэсэн д.о.м.о.г бий.

Ш.у.л.а.м тэртээ х.о.л ц.а.г.т Өмнөдэлгэр с.у.м.ы.н н.у.т.а.г Мөрөнгийн г.о.л.ы.н х.о.ё.р т.а.л.д байдаг Сэргэлэн, Бэрх хоёр у.у.л.ы.н х.о.о.р.о.н.д х.э.ц т.а.т.а.а.д, түүнийхээ дотор орсон х.ү.н а.м.ь.т.н.ы.г өөрийн болгоно гэж а.й.л.г.а.д.а.г байж. Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т т.ү.ү.н.и.й.г д.а.р.а.х.а.а.р д.у.н бүрээ татаж, ном г.ү.р.м.э.э уншиж явсан бөгөөд з.а.с.а.л хийсэн тэр газрыг нь Дунгийн г.а.ц.а.а, Дунгийн б.ү.р.д, ш.у.л.а.м.ы.г дарсан газрыг нь Удганширээт гэж н.э.р.л.э.с.э.н гэдэг.

Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т гэж нэрлэсэн өөр нэг онцлог нь гэвэл х.у.т.а.г.т.ы.н дүрд тодорсон зургаан хүн зургуулаа б.о.с.о.о б.у.ж.г.а.р ү.с.т.э.й байж. Чухам энэ ш.и.н.ж.э.э.р нь тодруулдаг байж л дээ. М.о.н.г.о.л у.л.с.ы.н т.а.м.г.а.т.а.й х.у.т.а.г.т.ы.н нэг Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т Жамъяндамбийбалсан нь хүрээний хамгийн т.э.р.г.ү.ү.н т.о.м л.а.м төдийгүй х.а.в.ь ойрдоо ихэд н.э.р х.ү.н.д.т.э.й байж.

1930-аад о.н.ы ү.е.д Хутагт л.а.м Хэнтий аймгийн Дотоод я.а.м.н.ы х.э.л.т.э.с.и.й.н ногоон м.а.л.г.а.й.т.н.у.у.д.а.д б.а.р.и.г.д.а.ж ш.о.р.о.н.д оржээ. Тиймээс Х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т.ы.н ш.а.в.ь “Ойлон” Санжаа гэгч л.а.м.ы.н с.э.т.г.э.л с.а.н.а.а ихэд у.й.т.г.а.р.л.а.ж “Багш м.а.а.н.ь б.и.е нь тун ч.и.л.э.э.р.х.э.ж байхдаа б.а.р.и.г.д.а.ж явсан.

Ш.о.р.о.н.д яаж и.л.а.а.р.ш.и.х билээ. У.л.а.м я.д.а.р.ч бараг б.у.р.х.а.н ш.и.д.э.э.р.э.э нартын өдөр х.о.н.о.г.и.й.г ө.н.г.ө.р.ө.ө.ж байж т.а.а.р.н.а. Тэгэхээр б.и ш.а.в.ь нь ю.м бол түүнийг а.в.р.а.х ёстой. Намайг харах юм, х.а.м.г.а.а.л.а.х с.а.х.и.у.с байж таарна. Багшийгаа н.у.т.а.г.т нь авчирч т.ө.р.ө.л а.р.и.л.ж.у.у.л.а.х нь ш.а.в.ь ё.с.н.ы у.ч.и.р т.а.в.и.л.а.н, а.з з.а.я.а.н.ы минь д.э.н.с.

Г.э.в.ч багшийгаа о.р.г.у.у.л.а.а.д иржээ гэхэд надад я.л н.ү.ү.р.л.э.н.э. Ү.н.с.э.н.д х.а.я.г.д.с.а.н ш.а.л.з шиг л болно биз. Гэсэн ч б.а.г.ш.и.й.г.а.а з.а.а.в.а.л олж авчирна. Б.а.г.ш м.а.а.н.ь надад б.у.я.н.а.а х.а.й.р.л.а.х байлгүй” гэж ш.и.й.д.э.э.д өвөлжин ч.ө.д.ө.р.л.ө.ж х.ө.л нь у.л.д.а.ж, г.э.д.э.с нь ц.ү.д.и.й.с.э.н ш.а.н.х.а.н д.э.л.т.э.й бор м.о.р.и.о э.м.э.э.л.л.э.э.д Мөрөнгийн г.о.л.ы.г у.р.у.у.д.а.ж Хэнтийн төвийг з.о.р.и.н ш.о.г.ш.ж.э.э.

Тухайн ү.е.д х.у.в.и.л.г.а.а.н х.ү.н б.и.т.г.и.й х.э.л х.у.в.а.р.г.а л.а.м нар, энгийн а.р.д.у.у.д хүртэл б.а.р.и.г.д.с.а.н бол э.р.г.э.ж и.р.д.э.г.г.ү.й байж. “Ойлон” Санжаа б.а.г.ш.и.й.г.а.а о.р.г.у.у.л.ж а.в.ч.р.а.х.а.а.р явах замдаа “Би г.э.д.э.г а.м.ь.т.а.н Хутагт л.а.м д.э.э.р о.ч.о.о.д я.а.ж у.у.л.з.а.ж ч.а.д.а.х вэ дээ. Тэгээд б.а.с л.а.м х.ү.н.и.й.г ш.о.р.о.н.г.и.й.н м.у.х.р.а.а.с гаргаж а.в.н.а гэхэд ё.с.т.о.й л нөгөө “Жанцан т.а.н.г.а.д.ы.н у.л.а.а.н м.о.р.и.й.г” авна гэдэг ү.л.г.э.р.т.э.й з.ү.й.р.л.э.х х.э.ц.ү.ү зүйл.

Гэхдээ х.э.р.э.г я.в.д.а.л х.э.ц.ү.ү т.у.с.м.а.а х.ү.н түүнийг х.и.й.ч.и.х.д.э.г л юм. У.с.н.ы б.у.й.л.а.а.р о.р.ч.и.х.с.о.н х.ү.н.и.й х.о.й.н.о.о.с э.р.э.г д.э.э.р.х.и олон х.ү.н я.а.ж ч у.ч.р.а.а о.л.о.х.г.ү.й б.а.р.ь.ц а.л.д.а.ж байхад н.э.г.э.н х.ү.н э.р.э.г д.э.э.р.э.э.с ш.у.в.т ү.с.р.э.н у.с.а.н.д ц.ү.л.х.и.й.т.э.л ороод т.ө.д.х.ө.н т.э.р х.ү.н.и.й.г ү.ү.р.э.э.д гараад и.р.э.х.и.й.г би х.а.р.с.а.н.

Тэгэхэд түүнийг х.ө.л.г.ү.й у.с.н.а.а.с а.в.а.р.н.а гэхэд х.ү.н.и.й с.э.т.г.э.л.д б.а.г.т.а.м.г.ү.й с.а.н.а.г.д.а.ж байсан. Х.э.н.и.й ч с.а.н.а.а.н.д о.р.о.м.г.ү.й з.ү.й.л.и.й.г хийж б.ү.т.э.э.д.э.г.и.й.н н.у.у.ц нь х.ү.н.и.й у.х.а.а.н, о.в.с.г.о.о х.о.ё.р.т л байдаг б.а.й.х” гэх з.э.р.г.э.э.р б.о.д.о.ж я.в.ж.э.э. Багшийгаа г.э.с.э.н э.н.э.р.э.н.г.ү.й с.э.т.г.э.л г.а.р.г.а.н хойно нь ирэх м.у.у х.а.т.у.у д.а.л.а.й.л.т.ы.н өмнө а.й.м.ш.и.г.г.ү.й.г.э.э.р б.и.е.э б.а.р.ь.ж өгөх гэж буй м.я.т.а.р.ш.г.ү.й э.р “Ойлон” Санжаа нь у.г.а.а.с.а.а х.у.у.л.ь.ч, з.а.р.г.а.ч х.э.ц.ү.ү нэгэн байжээ.

З.а.х з.а.л.г.а.а Жаргалтхаан с.у.м.ы.н.х.а.н түүний н.у.т.г.и.й.н.х.а.н.ы.г “Оорцог бүрдээ далай гэдэг, Ойлон Санжаагаа х.у.у.л.ь.ч гэдэг” хэмээн ш.ү.л.э.г.л.э.ж б.а.й.с.а.н гэдэг. Төдөлгүй “Ойлон” Санжаагийн зорьсон х.э.р.э.г бүтсэн бөгөөд нэг х.а.р.а.н.х.у.й ш.ө.н.ө Санжаа багшийгаа г.я.н.д.а.н.г.а.а.с о.р.г.у.у.л.а.н а.в.ч гараад м.о.р.и.н.д.о.о д.ү.ү.р.э.н ө.д.ө.р нь б.ү.г.э.ж, ш.ө.н.ө.д нь с.а.ж.л.у.у.л.с.а.а.р Хутагтын х.ү.р.э.э.н д.э.э.р а.в.ч.и.р.ч.э.э.

Хутагт л.а.м.ы.г авч я.в.с.а.н тэр ш.ө.н.ө Чандаган т.а.л руу о.р.о.о.д и.р.ү.ү.т ц.а.с х.я.л.м.а.й.л.ж н.у.т.а.г у.с нь хүртэл Жамъяндамбийбалсан л.а.м.ы.г.а.а ө.р.ө.в.д.ө.н х.а.й.р.л.а.х.д.а.а у.й.л.а.н х.а.й.л.а.н у.г.т.а.х нь энэ үү дээ г.э.м.э.э.р ш.а.в.ь.д нь с.а.н.а.г.д.а.ж н.у.л.и.м.с а.л.д.р.у.у.л.ж явжээ. “Ойлон” Санжааг багшийгаа аваад ирэхэд х.а.р.а.м.с.а.л.т.а.й нь Х.у.т.а.г.т.ы.н хүрээн д.э.э.р х.э.н ч байсангүй.

Г.э.т.э.л ч х.ү.ү.х.э.н х.у.т.а.г.т ц.а.г ү.е.и.й.г с.а.й.н м.э.д.э.р.ч байсан болохоор хүрээ х.и.й.д.д.э.э и.р.с.э.н.д.э.э с.э.т.г.э.л нь а.м.а.р.с.а.н б.о.л.о.л.т.о.й т.а.й.в.а.н н.о.й.р.с.о.о.д маргааш нь т.а.а.л.а.л т.ө.г.с.с.ө.н гэдэг. А.м.ь.с.г.а.а х.у.р.а.а.х.ы.н.х.а.а өмнөхөн ш.а.в.ь.д.а.а б.а.я.р.л.а.с.н.а.а и.л.э.р.х.и.й.л.ж х.ү.з.ү.ү.н дэх э.р.д.э.н.и.й.н э.р.х.и.э а.в.ч ө.г.ө.ө.д “Д.ү.н.ч.ү.ү.р м.а.а.н.и у.н.ш.а.а.р.а.й” гэж з.а.х.и.с.а.н байна.

Ш.а.в.ь “Ойлон” Санжаа нь у.д.с.а.н ч үгүй б.а.р.и.г.д.а.ж ёстой л х.у.в.ь з.а.я.а нь х.у.т.г.а.н.ы и.р.э.н дээр б.о.л.ж б.а.й.ц.а.а.г.д.а.х.д.а.а “Би а.м.ь.д а.а.г.а.а б.а.г.т.а.а.с.а.н х.ү.н.и.й.г а.в.ч.р.а.а.г.ү.й, а.м.ь.д.ы.н г.о.л.т.о.й төдий байхад нь багшийгаа а.в.ч.и.р.ч н.у.т.а.г.л.у.у.л.с.а.н нь м.и.н.и.й с.ү.с.э.г б.и.ш.р.э.л.и.й.н о.н.г.о.д биз. Багшийгаа б.и г.а.н.ц.а.а.р.х.н.а.а Наранчандманы э.н.г.э.р.т о.р.ш.у.у.л.с.а.н.

Одоо н.а.д.а.д с.а.н.а.а з.о.в.о.х ю.м байхгүй. Та н.а.р н.а.д.а.д я.м.а.р я.л т.у.л.г.а.н.а ө.ө.р.с.д.ө.ө л м.э.д” гэсэн м.э.д.ү.ү.л.э.г өгчээ. Түүний м.ө.р.ө.ө.р Д.о.т.о.о.д я.а.м.н.ы Хэнтий д.а.х.ь х.э.л.т.с.э.э.с хүмүүс очиж газар дээр нь м.а.л.т.а.а.д ү.н.э.н г.э.д.г.и.й.г ү.з.э.э.д б.у.ц.с.а.н аж. Тиймээс Санжааг “Ү.н.э.н ү.г.т.э.й л.а.м байна” гээд а.р.а.й ч б.у.у.д.а.н а.л.а.х я.л о.н.о.о.л.г.ү.й тухайн үеийн “Улаан арав” гэдэг я.л.а.а.р ш.и.й.т.г.э.ж а.м.и.й.г нь х.э.л.т.р.ү.ү.л.ж.э.э. Тэрбээр ш.о.р.о.н.д а.р.в.а.н ж.и.л я.л э.д.л.э.э.д 1950-иад о.н.ы ү.е.д с.у.л.л.а.г.д.с.а.н байна…

More from ЗөвлөгөөMore posts in Зөвлөгөө »

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Уг контент нь хамгаалагдсан бодно