Press "Enter" to skip to content

Хөвсгөлийн Ренчинлхүмбэ с.у.м.а.н.д харзны усны толинд з.а.я.а.н.ы.х.а.а х.а.н.и.й.г харуулж бас г.э.м н.ү.г.л.и.й.г чинь х.а.р.у.у.л.д.а.г…

Харзны и.д ш.и.д.и.й.г монгол­чууд мэддэг төдий­гүй э.м.ч.и.л.­г.э.э, м.э.р.г.э т.ө.л.ө.г.т ашиг­ладаг байжээ. Харз бол байгалийн бүх төрлийн макро, микро э.л.е.м.е.н.т агуулдаг учраас амьд усны төрөлд ордог билээ. Өөрөөр хэлбэл, өвлийн т.э.с.г.и.м х.ү.й.т.э.н.д ч а.м.ь б.ө.х.т.э.й төдийгүй огт х.ө.л.д.д.ө.г.г.ү.й гэсэн үг юм.

Харзаар э.м.ч.л.э.х а.р.г.а өнөөдөр ч өргөн дэлгэр хэрэглэж байгаа юм. Угтаа бол хүний б.и.е м.а.х.б.о.д э.л.д.э.в б.о.д.и.с.о.о.р д.у.т.а.х.а.а.р э.м.г.э.г.т ө.р.т.ө.ж байгаа х.э.р.э.г. Тэр үед нь х.а.р.з.н.ы у.с у.у.л.г.а.х юм уу түүнд оруулахад аливаа ө.в.ч.и.н э.д.г.э.д.э.г нь тодорхой. Харзны ус уухаар түүнд агуулагдах э.л.д.э.в б.о.д.и.с хоол б.о.л.о.в.с.р.у.у.л.а.х э.р.х.т.э.н.э.э.р дамжин б.и.е м.а.х.б.о.д.о.д хэрэгтэй б.о.д.и.с.ы.г я.л.г.а.ж авдаг байх нь ээ.

Харин харзны усанд орвол тэдгээр б.о.д.и.с а.р.ь.с.а.а.р дамжин б.и.е.д н.э.в.т.э.р.н.э гэсэн үг. Аль нь болов ч э.м.ч.и.л.г.э.э.н.и.й нэлээд сайн а.р.г.а нь мөнөөс мөн. Энэ удаа э.м.ч.и.л.г.э.э.н.и.й.х нь аргаас з.а.й.л.с.х.и.й.г.э.э.д, сонссон нэгэн сонирхолтой зүйлийг хүргэхийг зорив. Хөвсгөлийн Ренчинлхүмбэ с.у.м.ы.н иргэн нутагтаа “Азар” хэмээн алдаршсан өвгөн бүр с.о.ц.и.а.л.и.з.м.ы.н үед харзаар э.м.ч.л.э.н, э.л.д.э.в х.а.ч.и.н ю.м.с ү.з.э.г.д.л.и.й.г н.о.м.х.о.т.г.о.д.о.г байж.

Нутгийн хүн, миний анд, бичиг цаас­ны ажилтай нэгэн өгүүлсэн билээ. Өөрөөс нь зөвшөөрөл авч амжаагүй тул а.л.б.а а.ж.и.л, н.э.р у.с.ы.г нь б.и.ч.и.ж т.ө.д.с.ө.н.г.ү.й. Тэртэй тэргүй нутгийнх нь з.о.н олон мэдэж байгаа юм хойно доо. Эхлээд манай хүнд тохиолдсон явдлаас эхэлье. Далаад оны эхээр болжээ.

Тэднийх алдарт өргөн а.л.а.г Шишгэд голын э.р.э.г.т ө.в.ө.л.ж.и.ж байжээ. Энэхүү е.р б.у.с.ы.н үзэсгэлэнт гол олон газар харзтай нь мэдээж. Тэдний хэдэн айлын хавьд ч харзалдаг байж. Нутгийнхан зориуд тэнд буусан байхыг ч ү.г.ү.й.с.г.э.х.г.ү.й. Нэгд, хэдэн м.а.л, айлын хүмүүс амны усаар т.а.с.р.а.х.г.ү.й нь мэдээж.

Цас, мөс х.а.й.л.у.у.л.ж суухгүй амар байна биз дээ. Хоёрт, аливаа нэг э.м.г.э.г, з.о.л.г.ү.й явдал тохиовол а.н.а.г.а.а.х.а.д амар хялбар байж таарна. Тэгээд ч “Азаа” өвгөн тэрийгээ м.э.д.э.х байлгүй. Харзны эргэн тойрон маш тунгалаг мөстэй учраас голын загас, ж.а.р.а.а.х.а.й ч харагддаг байсан гэнэ билээ.

Ер нь манай аль ч нутгийн гол, мөрнүүд тийм л тунгалаг байсан даа. Тэр үед одоогийнх шиг э.л.д.э.в ө.в.ч.н.и.й э.с.р.э.г в.а.к.ц.и.н энэ тэр байсан б.и.ш, м.а.н.ь хүн дүү нарын хамт х.ө.х.ү.ү.л.д.э.г х.а.н.и.а.д.а.а.р ө.в.д.ж.э.э. Х.а.н.и.а.х үед м.ө.г.ө.ө.р.­с.ө.н х.о.о.л.о.й, түүний салбар г.у.у.р.с.н.у.у.д а.г.ш.д.а.г болохоор уртаар х.у.ц.у.у.л.а.н х.а.н.и.а.л.г.а.ж байснаа г.э.н.э.т а.м.ь.с.г.а.л.ы.н д.у.т.а.г.д.а.л.д орон б.ө.г.л.ө.р.ч, т.а.г.л.а.р.д.а.г э.м.г.э.г л дээ.

Эхэндээ ч харзны ус уугаад х.а.н.и.а.д нь овоо н.а.м.ж.и.ж байтал с.у.м.ы.н төвийн нэгэн явуулын нөхөр м.э.д.э.м.х.и.й.р.э.н “М.о.т.о.ц.и.к.л дээр суулгаад салхи с.ө.р.г.ү.ү.л.э.н д.а.в.х.и.в.а.л э.д.г.э.р.д.э.г юм” гэчихжээ. Хөдөөгийн улс х.э.э.г.ү.й бо­лохоор нөгөө нөхрийн үгэнд ороод ё.с.о.о.р б.о.л.г.о.ч.и.х.г.ү.й юу.

Юуных нь э.д.г.э.х билээ. Бүр х.ү.н.д.р.э.э.д т.а.г болжээ. Бүр д.о.р.о.о ш.э.э.ж, б.а.а.т.л.а.а б.ө.г.л.ө.р.ч, т.а.г.л.а.р.а.н х.у.ц.у.у.л.д.а.г болсон байна. Х.ө.х.ү.ү.л х.а.н.и.а.д.н.ы нэг ө.в.ө.р.м.ө.ц ш.и.н.ж бол энгийн т.о.м.у.у шиг үргэлж х.а.н.и.а.л.г.а.а.д б.а.й.х.г.ү.й. Байж байж г.э.н.э.т өнөөгийн х.э.л.э.э.р а.у.р.а мэт с.о.н.и.н с.о.в.и.н татаад байж с.у.у.х г.а.з.а.р.г.ү.й мэт болдог билээ.

Тэр нь, чи удахгүй х.а.н.и.а.л.г.а.н.а гэсэн дохио гэж болно. Тэгээд л у.х.а.а.н м.э.д.р.э.л.г.ү.й болтлоо х.а.н.и.а.н.а шүү дээ. Ийм л з.о.в.л.о.н.т.о.й э.д дээ. Өнөөдрийнх мэт х.ө.х.ү.ү.л х.а.н.и.а.д, у.л.а.а.н.б.у.р.х.а.н, т.а.т.р.а.н.г.и.й.н э.с.р.э.г х.а.в.с.а.р.с.а.н т.а.р.и.л.г.а байсан б.и.ш. Аймаг, с.у.м.ы.н э.м.н.э.л.э.г.т бол э.м.ч.и.л..ж орхих нь мэдээж.

Харин гэрээр бол а.м.б.а.н я.в.а.х.г.ү.й л дээ. Тэгж байтал нэг нөхөр т.а.г.т.а.а.н.ы ш.ө.л дээр гэсэн “шинэ онол” хэлжээ. Хөдөөгийн т.а.г.т.а.а з.э.р.л.э.г болохоор манай Гандангийнх шиг но.м.х.о.н б.и.ш нь ойлгомжтой. Х.э.э.р х.а.д.а.н х.я.с.а.а б.а.р.а.а.д.а.ж ц.ө.ө.х.ү.ү.л.э.э байдаг ж.и.г.ү.ү.р.т.э.н л дээ.

Гэхдээ л а.м.ь.д х.ү.н а.р.г.а.т.а.й гэдэг болохоор аав нь к.а.л.и.б.р.а.а ү.ү.р.э.э.д гарчээ. Нэг я.в.а.л.т.а.а.р г.у.р.в.ы.г а.в.а.а.д иржээ. Нөгөөхөө м.у.л.з.л.а.н ш.ө.л хийгээд ч н.э.м.э.р б.о.л.с.о.н.г.ү.й гэнэ. Тэгээд а.р.г.а.а б.а.р.а.а.д байж байтал а.й.м.а.г яваад бараг сар болсон “Азар” хөгшин ч иржээ. М.а.н.ь хүн ч тэндээ э.м.ч байлгүй яахав.

Хүүхдүүдийг үзээд э.м.ч.л.э.х болжээ. Бас үзээд “А.д з.э.т.г.э.р.и.й.н х.о.р.л.о.л болжээ. А.р.и.у.л.а.х.г.ү.й бол г.о.р.ь.г.ү.й” гэж. Ингээд м.а.н.а.й хүнийг хоёр дүүтэй нь дагуулаад харз руу явсан байна. Аав нь ч дагажээ. Харз голдоо тэмээний н.ү.д шиг х.а.р.л.а.а.д у.н.д.а.р.ч байсан юм байх. Өвгөн өврөөсөө бяцхан толь гаргаад иржээ.

Тэрхүү толио байнга ө.в.ө.р.т.ө.л.ж явдаг байж. Хүүхдүүдийг зэрэгцүүлж суулгаад насны дарааллаар дууджээ. Эхлээд үүнийг ө.г.ү.ү.л.э.г.ч.и.й.г дуудаад толь руугаа сайн харуулаад, “Одоо харз руу х.а.р” гэсэн байна. Харз руу ш.и.р.т.э.ж байтал ёстой с.о.н.и.н бас а.й.м.ш.и.г.т.а.й юм харагдаж гэнэ.

Хэдэн хоногийн өмнө хоёр дүүтэйгээ харзны доохонтойгоос м.ө.с ц.о.о.л.о.н хэдэн з.а.г.а.с б.а.р.ь.с.а.н нь харагджээ. Нөгөөдүүлд нь ч бас ижилхэн “кино” үзэгджээ. Ингээд Шишгэдийн л.у.с х.и.л.э.г.н.э.с.э.н болж таарчээ. Л.у.с.ы.г а.р.г.а.д.а.х гэж б.ө.ө.н юм бололгүй яахав. А.р.ц, т.а.р.н.и болж тэнд баахан байжээ.

Ингээд м.а.н.ь гурвыг дагуулаад буцахдаа харзнаас “г.у.й.ж” байгаад гурван литр ус авчээ. Түүндээ з.э.в.т.э.й төмөр х.а.д.а.а.с, ц.а.й.р, ц.и.н.к, д.а.р.ь м.а.р.ь х.о.л.и.о.д т.а.в.ь.ч.и.х.ж.э.э. Ингээд үдээс хойш нөгөө харзнаасаа хүүхэд тус бүрт нэг аягыг өгсөн байна. Энэ мэтчилэн өдрийн гурваар өгч эхэлжээ.

Хоёр гурван хоногоос х.а.н.и.а.д ч н.а.м.д.а.а.д иржээ. Э.м.ч.и.л.г.э.э яг ёсоор үргэлжилсээр долоо хоногийн дараа э.д.г.э.р.с.э.н байна. Одоо бодоход өвгөн к.а.л.ь.ц.и.х.л.о.р.и.д, к.а.л.ь.ц.е.к.с мэтийн э.м.и.й.г гэрийн нөхцөлд н.а.й.р.у.у.л.с.а.н бололтой. Ер нь нэг тийм к.а.л.ь.ц.и.й.н б.э.л.д.м.э.л хийсэн байгаа юм.

Өвгөдийн ухаан гэж нэг иймэрхүү юм байдаг даа. Чухам аль нь э.д.г.э.э.с.н.и.й.г мэдэхгүй ч тэд з.о.л.и.г.и.й.н х.а.н.и.а.д.н.а.а.с ийнхүү с.а.л.с.а.н түүхтэй. Гэхдээ л найз минь нэгэн юмыг ихэд г.а.й.х.а.н ярьдаг билээ. Тэр бол с.а.й.х.ь ө.в.г.ө.н.и.й харзанд х.а.р.у.у.л.с.а.н зүйл билээ. Яалт ч үгүй з.а.г.а.с б.а.р.ь.с.а.н нь харагдсан л гэдэг юм даа.

Төдөлгүй тэднийд хамаатных нь нэгэн х.ү.ү.х.э.н аймгийн төвөөс ирж хэд хоножээ. Тухайн үед гуч гарчихсан х.ү.ү.х.э.н байжээ. Аав, ээжид нь туслан “Азар” өвгөнтэй уулзан байсан юм байх. Эхэндээ ч учрыг нь манай хүн о.й.л.г.о.о.г.ү.й байжээ. А.р.г.а ч ү.г.ү.й биз. Т.о.м.у.у.д д.а.р.л.у.у.л.с.а.н б.а.л.ч.и.р хөвгүүн юугаа ч м.э.д.э.х билээ.

Харин айлын эгчтэй а.р.г.а.л х.о.р.г.о.л.д яваад з.у.г.а.а.т.а.й л байж. Уулын м.у.х.а.р.т байдаг айлд аймаг, с.у.м.а.а.с хүн ирэх нь с.о.н.и.н байлгүй яахав. Тэгээд ч с.о.н.и.н х.а.ч.и.н юм их ярьдаг байжээ. Нэг өдөр айлын эгч ам х.а.л.с.а.н уу, аль эсхүл с.о.н.и.р.х.у.у.л.с.а.н уу “Эгч нь энд нэг зорилготой ирсэн.

“Азар” өвгөнөөр насныхаа х.а.н.и.й.г х.а.р.у.у.л.а.х гэсэн юм. Эгч нь х.ү.н.т.э.й с.у.у.л.г.ү.й ө.т.ө.л.л.ө.ө. Аав, ээж маань энэ хүн дээр о.ч гэсэн юм. Эгчид нь нэг хүн бий л дээ. Базар гэдэг юм. Өмнө нь олон а.в.г.а.й с.о.л.ь.с.о.н болохоор н.а.с.н.ы х.а.н.ь гэдэгт и.т.г.э.х.г.ү.й байна. Ямар с.а.й.н.д.а.а наашаа явах вэ дээ.

А.р.г.а.а б.а.р.с.а.н х.э.р.э.г л дээ. Уг нь тэр надад, би түүнд сайн л даа. Нөгөөдөр шинийн 15- нд ө.д.ө.д х.а.р.у.у.л.а.х юм гэсэн. Тэр өдрийг л хүлээж байна” гэжээ. Манай хүн ч г.а.й.х.а.а.д явчихаж. Нээрээ, надад з.а.г.а.с б.а.р.ь.с.н.ы.г минь харуулсан юм чинь, тэр з.э.р.г.и.й.г ч.а.д.а.х биз хэмээн боджээ.

Тэгсхийгээд тэр өдөр нь ч болжээ. “Азар” өвгөн нөгөө эмэгтэйг ээжтэй нь дагуулаад явжээ. Тэд ч төд удалгүй ирсэн байна. Өнөө эгч бөөн баяр гэнэ. Нүүрэндээ баясгалантай ирсэн байх л даа. Тэгээд л уртаар с.а.н.а.а а.л.д.а.н цайгаа ууснаа м.а.н.ь хүнийг усанд явъя гэжээ. У.у.х.а.й.н т.а.с дагаад давхичихаж. Хоёул мөнөөх харз дээрээ иржээ.

“За, эгч нь заяаны ханиа харлаа. Нөгөө Базар чинь мөн гэнэ ээ. Эхлээд намайг толь руу харуулсан. Тэгээд харзны яг о.р.г.и.л.ж байгаа хэсэг рүү ш.и.р.т.ү.ү.л.э.в. Эхлээд юу ч харагдсангүй. Тэгж байснаа нэг д.ү.р.с их холоос тодроод ирсэн шүү. А.й.х, ц.о.ч.и.х зэргэцсэн ч өөрийн э.р.х.г.ү.й хараад л байлаа.

Тэгтэл нөгөөх чинь Базар байдаг байгаа. Дараа нь өвөө ө.в.р.ө.ө.с.ө.ө з.о.о.с гаргаж гүйлгээд, “За, насны чинь х.а.н.ь мөн байна. Та хоёр анхнаасаа т.ө.ө.р.ч.и.х.ө.ж. Сайхан айл болно. Удаан жаргалтай амьдарна. Хоёр хүү, нэг охинтой болно гэсэн” гэв. Тэгээд удалгүй өнөө эгч ч буцлаа. Би эхэндээ ч юу л бол гэж бодсон.

Сургуульд ороод аймгийн төв орохноо нөгөө эгч Базар гэдэг хүнтэйгээ суусан байв. Х.ө.л х.ү.н.д.т.э.й ч болсон байлаа. Үнэхээр хоёр хүү, нэг охинтой сайхан айл болсон доо. Хожим нь сургуульд сурч байхад багш нар тийм юм б.а.й.х.г.ү.й. Танай с.у.м.ы.г б.ө.ө, з.а.й.р.а.н.т.а.й гэдэг, ц.ө.м х.у.д.л.а.а шүү гэж л байсан.

Тухайн цагийн ү.з.э.л с.у.р.т.а.л байсан бололтой. Харин бүх газрын харзанд тэгж харж болдог эсэхийг мэдэхгүй юм. Юутай ч манай тэр харзанд болдог л байв. Эсвэл “Азар” өвгөн ш.и.д.т.э.й байсан юм уу, хэн мэдлээ хэмээгээд найз минь с.о.н.и.р.х.о.л.т.о.й яриагаа ө.н.д.ө.р.л.ө.ж билээ. . .

More from ӨгүүллэгMore posts in Өгүүллэг »

Be First to Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Уг контент нь хамгаалагдсан бодно